l;ich su ra doi cua khau trang y te

Trong những ngày mà cả thế giới đang chao đảo vì dịch viêm đường hô hấp cấp, lây truyền do dịch Covid-19 thì vật dụng không thể thiếu của chúng ta mỗi khi ra đường hoặc lui tới những chỗ đông người chính là chiếc khẩu trang y tế. Quay ngược dòng lịch sử, trở về thời điểm mà chiếc khẩu trang đầu tiên của nhân loại ra đời trông như thế nào? Liệu nó có kiểu dáng thiết kế quen thuộc như hiện nay hay không?

Khẩu trang y tế có từ khi nào?

Chiếc khẩu trang đầu tiên được ghi nhận xuất hiện vào năm 1619, thời điểm khi mà căn bệnh dịch hạch bùng nổ và cướp đi mạng sống của  gần nửa triệu người ở các nước Châu Âu như Pháp, Italy, Đức, Tây Ban Nha…. Nhưng sự thật lịch sử về chiếc khẩu trang đầu tiên xuất hiện khi nào vẫn còn đang là điều gây rất nhiều tranh cãi và theo các nhà sử học thì chiếc khẩu trang có lẽ đã xuất hiện từ lâu lắm rồi. Dựa vào những ghi chép của nhà thám hiểm người Italy là Marco Polo, khi Ông đến Trung Quốc hồi thế kỷ 13 rồi khi được một vị quan lớn nhà Nguyên mời dự yến tiệc, nhà thám hiểm Marco Polo thấy những người hầu đều đeo quanh miệng một mảnh vải lụa mà theo giải thích là nhằm ngăn không cho hơi thở của họ “ám” vào thức ăn.

Tuy nhiên, loại “khẩu trang” sang chảnh này chỉ xuất hiện ở những nơi quyền quý, và chúng mang mục đích thể hiện sự giàu có quyền uy hơn là đóng vai trò phục vụ cho công tác phòng ngừa bệnh tật.

Mãi đến mùa hè năm 1619, khi những bệnh nhân đầu tiên mắc bệnh dịch hạch ở Pháp rồi sau đó trận dịch nhanh chóng lan sang các quốc gia láng giềng như Italy, Tây Ban Nha, Đức… thì do y học chưa hiểu biết tường tận về nguyên nhân gây bệnh cũng như cơ chế lây truyền, mà chỉ biết rằng nó phát xuất từ loài chuột đen.

Vì vậy, người ta gọi nó là “cái chết đen”. Tất cả bệnh nhân bị nhiễm đều chết vì không có thuốc chữa nên ý tưởng về việc phòng ngừa xuất hiện, đi đầu là bác sĩ Charles de Lorme bởi lẽ khi đó người ta chỉ biết giết chuột hoặc tránh xa loài chuột!

lịch su chiec khau trang y te
Chiếc khẩu trang đầu tiên của nhân loai

Thời điểm “cái chết đen” bùng phát dữ dội, Bác sĩ Charles de Lorme khi ấy đang làm việc tại Bệnh viện St Louis, Paris, Pháp. Nhận thấy khá nhiều đồng nghiệp của ông bị lây khi tham gia những ca mổ xác để tìm hiểu lý do dẫn đến tử vong nhưng do y học chưa phát triển nên Bác sĩ Charles de Lorme nghĩ rằng cái mùi “tử khí” bốc ra từ xác chết là nguyên nhân, trong lúc thực tế thì các bác sĩ bị nhiễm đều là những người đã tiếp xúc với xác chết ngay khi họ vừa chết được 1, 2 tiếng đồng hồ, xác chưa bị phân hủy.

Vì tin rằng cái mùi “tử khí” là thủ phạm nên theo Charles de Lorme, cần phải cách ly cái mũi của các bác sĩ trực tiếp phẫu thuât tránh khỏi mùi “tử khí”. Sau nhiều ngày nghiên cứu, Charles de Lorme cho ra đời chiếc khẩu trang đầu tiên của nhân loại. Nó làm bằng những thanh gỗ thông vót mỏng và được uốn cong thành hình cái mỏ của một con chim.

Bên ngoài mỏ, Charles de Lorme bọc vải lanh rồi cho vào trong mỏ một số thảo mộc tỏa ra mùi thơm. Khi tiến hành phẫu thuật tử thi, bác sĩ đeo khẩu trang “mỏ chim” cùng với một cặp kính, gọng làm bằng đồng rồi mặc một chiếc áo choàng dài tới gót chân, có mũ trùm kín đầu.

Thế nhưng hiện tượng nhiễm bệnh vẫn không chấm dứt bởi lẽ mãi về sau này, người ta mới hiểu nguyên nhân lây truyền bệnh dịch hạch phát xuất từ loài bọ chét, sống bằng cách hút máu động vật lẫn con người nên khi bệnh nhân chết, máu đông lại, cơ thể không còn nóng, lũ bọ chét sẽ nhanh chóng tìm một nguồn nuôi dưỡng khác thay thế.

Và không may là các Bác sĩ mổ tử thi khi ấy chính là vật tế thần mới bởi lẽ họ không mang găng tay, áo choàng không ngăn được những con bọ chét đói khát đang tìm đủ mọi cách để bám vào. Vì thế cho nên Chiếc khẩu trang “mỏ chim” độc đáo cũng vì thế mà lặng lẽ biến mất.

Đến đầu thế kỷ 17, bác sĩ Collin Mayer, người Mỹ, làm việc tại bệnh viện St George, bang Alabama nghĩ ra một loại khẩu trang khác. Lúc ấy, khá nhiều nô lệ da đen làm việc tại các đồn điền trồng cây bông vải trong bang mắc bệnh thủy đậu. Sau nhiều ngày theo dõi, bác sĩ Collin nhận thấy bệnh lây khi người bệnh ho, hắt hơi hoặc nói chuyện. Vì thế, ông may một cái túi bằng vải, có khoét 2 lỗ cho 2 con mắt.

Mỗi khi thăm khám, ông trùm cái “khẩu trang” này vào đầu cùng với một cặp kính. Kết quả là bác sĩ Collin không nhiễm bệnh nhưng con số nô lệ da đen bị nhiễm vẫn tăng lên mà nguyên nhân là bệnh thủy đậu – ngoài lây theo đường hô hấp – nó còn lây qua việc sử dụng chung những đồ dùng cá nhân, hoặc ăn uống chung với người đã nhiễm bệnh.

Những suy nghĩ sai lầm về cách phòng dịch

Bước sang thế kỷ 19 – năm 1827 – Fernandez Carlos, bác sĩ người Tây Ban Nha thiết kế chiếc khẩu trang dựa theo hình dáng của tấm chàng mạng mà phụ nữ Arab dùng để che mặt. Đó là một miếng vải hình chữ nhật, ở phần trên có dây buộc vòng quanh đầu còn phần dưới may liền vào áo choàng.

lich su khau tyrang y te
Hình dáng chiếc khảu trang sau khi dc cải tiến

Tuy nhiên, lúc nhiều bác sĩ nhiễm lao trong quá trình thăm khám người bệnh thì loại khẩu trang này bị hủy bỏ vì y học khi ấy tin rằng vi trùng lao có thể đi xuyên qua vải, mặc dù nguyên nhân thực tế là do khẩu trang không che kín được mũi và miệng. Hơn nữa, sau khi thăm khám, áo choàng cũng không được giặt ngay mà thường thì chỉ được giặt sau 2 hoặc 3 ngày.

Năm 1897, phát triển từ mẫu khẩu trang của bác sĩ Fernandez Carlos, nhà vi khuẩn học người Đức là Carl Flugge và bác sĩ phẫu thuật người Pháp Paul Berger thay miếng vải bằng miếng băng gạc hình chữ nhật với 6 lớp. Nhưng giống như chiếc khẩu trang của bác sĩ Fernandez Carlos, loại khẩu trang của Carl Flugge và Paul Berger cũng có phần trên buộc vòng qua đầu còn phần dưới may dính vào áo choàng. Vì vậy, tác dụng ngăn ngừa nhiễm khuẩn của nó không hiệu quả lắm.

Năm 1899, chiếc khẩu trang tiến thêm một bước nhưng lần này đơn giản hơn: Mỗi khi khám bệnh, các bác sĩ người Mỹ dùng một miếng băng gạc dài khoảng 40cm, ngang 10cm, chính giữa có thêm 4 lớp gạc, cuốn quanh miệng và mũi rồi buộc lại ở phía sau gáy. Sử dụng xong, nó được mang đi giặt ngay nhưng hầu hết bác sĩ đều cho rằng nó gây khó thở nếu phải đeo nó trong những ca khám bệnh kéo dài.

Cho đến cuối thế kỷ 19, khẩu trang vẫn được mặc định là chỉ dành riêng cho ngành y nhưng trong 2 năm 1918-1919, đại dịch cúm Tây Ban Nha lây nhiễm cho 500 triệu người (chiếm 1/4 nhân loại trên toàn Trái đất lúc ấy) và trận địa dịch này đã cướp đi sinh mạng của khoảng 50 triệu người, phần lớn là người trẻ ở độ tuổi từ 20-40, những người tưởng như có hệ miễn dịch hoàn hảo nhất.

Biểu hiện của bệnh là xuất huyết ở mũi, dạ dày, ruột, sau đó xuất huyết và tràn dịch màng phổi khiến người bệnh “chết đuối” bởi chính chất lỏng bên trong cơ thể mình thì quan niệm về chiếc khẩu trang mới bắt đầu thay đổi. Khi ấy, với sự tiến bộ của y học, các bác sĩ biết rằng bệnh cúm gây ra bởi virus. Bệnh nhân khi ho sẽ truyền bệnh cho người khác bởi những giọt nước bọt nhỏ li ti bắn ra từ miệng nên ngoài việc cách ly những người đã nhiễm bệnh, thì cần phải có biện pháp ngăn ngừa những người đang mang mầm bệnh nhưng chưa bộc phát.

lich su khau tranh ye te
Mẫu khẩu trang 1918 – xúc xích trắng

Vì thế, các bác sĩ Anh quốc chế ra loại khẩu trang chỉ che kín phần miệng. Nó gồm một cuộn băng gạc, buộc túm 2 đầu rồi buộc dây vòng qua gáy. Tất cả mọi người  dù nhiễm bệnh hay không, mỗi khi ra đường đều phải đeo. Đó cũng là chiếc khẩu trang phổ thông đại chúng đầu tiên.

Người dân London gọi nó một cách khôi hài là “xúc xích trắng” vì nhìn nó giống như chiếc xúc xích, nhất là nó lại nằm ở ngang miệng. Cho đến đầu năm 1919, cả châu Âu và nước Mỹ hầu như đều sử dụng loại khẩu trang “xúc xích” này.

Thế nhưng, chỉ một thời gian ngắn, các bác sĩ Mỹ nhận ra rằng mỗi khi muốn ho hay khạc nhổ, người ta phải kéo cái “xúc xích” ra khỏi miệng và như vậy, nguy cơ lây truyền vẫn hiện hữu. Bên cạnh đó, sự hắt hơi cũng có thể phát tán mầm bệnh nên lần này, người Mỹ cho ra đời chiếc khẩu trang chỉ che kín phần mũi!

Lúc bấy giờ, khẩu trang may bằng hai lớp vải cotton, còn màu sắc thì tùy theo ý thích của người dùng. Nó được phủ một lớp hồ ở mặt ngoài để tạo hình chóp nón và có độ cứng. Nó có 4 sợi dây ở 2 bên để đeo vòng qua tai.

Điều bất tiện là khi giặt để tái sử dụng, lớp hồ trôi hết nên phải hồ lại nhưng không phải nhà ai cũng có sẵn hồ và biết cách hồ. Vì thế, cứ vài ngày một lần, họ gom tất cả khẩu trang của những người trong gia đình rồi mang ra những cửa hàng chuyên “hồ khẩu trang”, chưa kể nếu gặp nước hoặc đi ngoài mưa, hồ tan ra gây dính, nhớp, bụi bặm bám đầy vào lớp hồ ướt.

lich su chiec khau trang y te
Mẫu khẩu trang 1919

Năm 1930, khi ngành nhựa phát triển, khẩu trang được làm bằng nhựa trong. Suốt một thập niên, ngoài những người ở ngành y thì loại khẩu trang này rất phổ biến trong giới đi xe phân khối lớn. Nó vừa ngăn được bụi, lại vừa không làm giảm tầm nhìn, dễ dàng chùi rửa nhưng đeo vào chỉ khoảng 15 phút, người đeo sẽ thấy khó thở vì nó quá kín.

Và bởi vì lớp nhựa rất mỏng, dễ bị biến dạng khi đeo nên nó còn có một chiếc đai kim loại ràng quanh khiến nó khá nặng nề. Để cải tiến, các nhà chế tạo để hở phần dưới cằm cho không khí dễ dàng lưu thông nhưng nó lại hạn chế việc ngăn ngừa vi khuẩn xâm nhập qua đường hô hấp

lich su chiec khau trang y te
Mẫu khẩu trang bằng nhựa trong suốt năm 1935

Khi Thế chiến II bùng nổ, khẩu trang phổ biến đến nỗi ở London, Anh quốc, cứ 3 người thì có 1 người đeo khẩu trang khi ra đường. Do bị máy bay Đức Quốc xã ném bom, người dân London đeo khẩu trang vừa để ngừa bụi bốc ra từ những căn nhà bị trúng bom, vừa để giảm bớt cái mùi hôi thối của những tử thi chôn vùi trong những đống đổ nát.

Lúc ấy, nó được may 2 lớp bằng vải bông. Riêng quân đội Mỹ, khẩu trang y tế may 4 lớp với 4 loại vải khác nhau, gồm lụa, lanh, gai và cotton trong lúc ở Đông Nam Á, khẩu trang của quân đội phát xít Nhật tại những vùng do họ chiếm đóng vẫn chỉ là một miếng vải kaki hình chữ nhật, buộc quanh miệng.

Năm 1947, vải không dệt ra đời. Đây là dạng vải cấu tạo từ nhựa tổng hợp với một số thành phần các chất khác nhau tùy theo mục đích sử dụng. Nó được kéo dài thành từng sợi nhỏ nhưng không được dệt thành vải mà nó liên kết với nhau bằng hóa chất (chất dính) hoặc nhiệt độ (ép nóng) để tạo ra loại vải nhẹ và xốp. Từ loại vải không dệt này, chiếc khẩu trang y tế có cấu tạo và hình dạng như ngày nay.

Năm 1995, khi nhà ga tàu điện ngầm ở Tokyo bị khủng bố bằng chất độc sarin khiến 13 người thiệt mạng và 6.000 người nhiễm độc thì hãng sản xuất khẩu trang U-Mask, Mỹ cho ra đời chiếc khẩu trang chống hơi độc. Nó được làm bằng nhựa tổng hợp có gắn thêm bộ lọc không khí. Chỉ trong 1 tháng, U-Mask đã bán được 1,2 triệu chiếc khẩu trang loại này.

Hiện tại, có khá nhiều loại khẩu trang đang lưu hành khắp thế giới, từ loại kháng virus, kháng khuẩn, kháng bụi đến loại kháng bụi mịn và thậm chí kháng cả bụi phóng xạ, hầu hết được làm từ vải không dệt. Trong những ngày mà cả thế giới đang quay cuồng vì dịch viêm đường hô hấp cấp Covid-19 gây ra thì khẩu trang trở thành một mặt hàng bán chạy nhất.

Tuy nhiên, đối với loại khẩu trang y tế, thay vì chỉ dùng 1 lần theo khuyến cáo thì nhiều người vì lý do tiết kiệm hoặc có thói quen hay quên đã dùng đi dùng lại nhiều lần, sau mỗi lần dùng lại treo trên móc xe, hoặc bỏ vào túi quần, áo, bỏ trong túi xách nên chính điều này không những không phòng chống bệnh dịch hiệu quả mà con tích cực  góp phần làm lây lan dịch bệnh.

Tri Thuc Online (theo Medical Online)

Previous articleBí mật về Nàng Hannah Hà Nội
Next articlePhi công Mỹ bắn hạ máy bay chở vợ tương lai

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here